ماما همه‌جا در كنار زنان است

سه شنبه 4 سپتامبر 2007


گزارشي از وضعيت مامايي در ايران به مناسبت روز جهاني ماما

هرجا زني هست، ماما هم در كنار اوست. اين جمله شعار روز جهاني ماما در سال 2007 است. به عبارت ساده‌تر، رشتة مامايي كاملاً منطبق بر نيازهاي زنان است؛ بنابراين، هرجا كه زنان زندگي مي‌كنند، بايد به خدمات مامايي نيز دسترسي داشته باشند. خدمات مامايي فقط شامل مراقبت‌هاي دوران بارداري و كمك به زايمان نيست، بلكه در تمام مراحل زندگي زنان ـ از كودكي و بلوغ و جواني و بارداري تا يائسگي و حتي در دوران يائسگي ـ به ارتقاي سلامت آنان كمك مي‌كند. بر اين اساس، كشورهاي جهان موظفند كه استانداردهاي مامايي خود را به حد مطلوب برسانند. كشور ما هم از اين قاعده مستثنا نيست. اما امسال در ايران مراسم روز جهاني ماما در نيمة ارديبهشت در تالار اجتماعات مركز قلب تهران بدون حضور متوليان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي برگزار شد، و وزير بهداشت نيز به ارسال پيامي اكتفا كرد. بي‌شك بي‌توجهي مسئولان نسبت به شأن و جايگاه مامايي در نظام بهداشت و درمان، نبود مديريت مستقل مامايي و امنيت شغلي، ناديده گرفتن شرح وظايف ماماها و به‌كارگيري آنان در زمينه‌هاي غيرتخصصي، و قرارداد نبستن سازمان‌هاي بيمه‌گر با ماماها هزينه‌هاي مادي و معنوي سنگيني براي بخش بهداشت و درمان كشور در پي خواهد داشت. همچنين از آنجا كه مامايي حرفه‌اي صرفاً زنانه است و گروهي كه از خدمات مامايي بهره مي‌برند زنان هستند، بازنگري مشكلات صنفي ماماها و فراهم ساختن امكانات استفادة تمام زنان كشور از اين خدمات، در نهايت به نفع سلامت جامعة زنان خواهد بود.

روز جهاني ماما كنفدراسيون بين‌المللي ماماها (ICM) متشكل از 83 انجمن مامايي ملي از كشورهاي مختلف ازجمله ايران است. اين اتحاديه در 1919 در بلژيك با نام «اتحادية بين‌المللي ماماها» تأسيس شد و در 1954 در لندن به «كنفدراسيون بين‌المللي ماماها» تغيير نام داد. هدف اين كنفدراسيون پيشبرد خواسته‌هاي جهاني ماماها براي بهبود كيفيت زندگي زنان در سال‌هاي باروري و همچنين نوزادان است. بحث نامگذاري يك روز جهاني در 1980 در كنفدراسيون آغاز شد و سرانجام در 1992 اين روز رسميت يافت. در 5 ماه مه (15 ارديبهشت) امسال، شانزدهمين روز جهاني ماما جشن گرفته شد. در نشست كنفدراسيون بين‌المللي ماماها، سازمان جهاني بهداشت و صندوق جمعيت سازمان ملل متحد در سال 2006، ماماها اولين گروهي معرفي شدند كه با زنان و خانوادة آنان در تماس قرار مي‌گيرند. شعار «هر جا زني هست، ماما هم در كنار اوست»* شعار روز جهاني ماما در سال 2007 است. چنين نگرشي به نقش ماما در جوامع وظيفة دولت‌ها را سنگين‌تر مي‌كند چرا كه بايد استانداردهاي مامايي را در كشورشان به حد مطلوب برسانند. هم‌اكنون كشورهاي جهان با كمبود 700 هزار نيروي ماما روبه‌رو هستند. در ايران، براساس اعلام رئيس سازمان نظام پزشكي، در حدود 47 هزار ماماي فارغ‌التحصيل وجود دارد كه 3700 نفر از آنان در طرح پزشك خانواده شاغل‌اند و 5 تا 6 هزار نفر در استخدام دستگاه‌هاي دولتي‌اند و نزديك به 5 هزار نفر با بخش خصوصي همكاري مي‌كنند. از آنجا كه سالانه در ايران بيش از يك ميليون تولد زنده داريم، وجود اين تعداد ماما تقريباً منطبق بر نيازهاي كشور است، اما به‌كارگيري آنان در جايگاه نامناسب باعث شده است كه بسياري از زنان كشورمان از خدمات مامايي محروم باشند.

ماما در مدارس هم‌اكنون در بخش آموزش‌هاي دوران بلوغ به دختران نوجوان و خانواده‌ها مشكلات زيادي وجود دارد. بسياري از دختران نوجوان، به‌دليل ناآگاهي از تغييرات دوران بلوغ، در اين دوران دچار اختلالات هيجاني و مشكلات آزاردهنده‌اي مي‌شوند. استفاده از ماما در بخش بهداشت مدارس راهنمايي و دبيرستان‌ها مشكل‌گشاي دختران نوجوان و خانواده‌هاي آنان خواهد بود. دكتر ناهيد خداكرمي، دبير انجمن علمي مامايي ايران، عضو هيئت‌مديرة سازمان نظام پزشكي تهران و عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي، مي‌گويد: «اين تجربة موفق را در كشور سوئد شاهد بوده‌ايم. در كشور خودمان هم در بعضي از مدارس غيرانتفاعي، به‌جاي مربي بهداشت از ماما استفاده شد و نتايج نشان داد كه حضور ماما در مدارس دخترانه بسياري از مشكلات ناشي از هيجانات دوران بلوغ را حل مي‌كند و دختران نوجوان و خانواده‌ها، هر دو بسيار راضي بودند. همچنين وجود ماما در مدارس دخترانه براي غربالگري و پيشگيري از برخي بيماري‌ها مفيد است. بيماري‌هايي كه دختر نوجوان و خانوادة او، هيچ‌كدام متوجه آنها نمي‌شوند. بنابراين، حضور ماما در مدارس نقش مهمي در ارتقاي سطح بهداشت دختران نوجوان دارد.»

ماما و زايمان يكي از مهم‌ترين نقش‌هاي ماما در دوران بارداري است. در ايران، از ساليان گذشته، ماماهاي تحصيلكرده هنگام زايمان به زنان كمك مي‌كرده‌اند و در حدود صد سال است كه در كشورمان ماما با سطح تحصيلات دانشگاهي مناسب تربيت مي‌شود. اما با وجود آنكه مامايي در ايران قدمت زيادي دارد، و به‌رغم نياز كشورمان به ماما، اين رشته بسيار غريب و مهجور مانده است. دكتر خداكرمي مي‌گويد: «بهتر است اولين مراجعة هر زن قبل از بارداري به ماما باشد زيرا هم خدمات ارزان‌تري دريافت مي‌كند و هم مشكلاتش حل مي‌شود. از آنجا كه دانشجويان مامايي در دانشگاه با تمام ابعاد وجودي و نيازهاي عاطفي، رواني و جسماني مادر آشنا مي‌شوند، مي‌توانند او را راهنمايي كنند كه چگونه با بارداري، مشكلات احتمالي آن و تولد بچه روبه‌رو بشود. خوشبختانه هم‌اكنون گروه‌هاي علمي مامايي در دانشگاه‌هاي كشور، به كمك وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي، كلاس‌هاي آمادگي دوران بارداري را تعريف كرده‌اند. اين خبر خوبي است براي مادران ما كه تشنة يادگيري‌اند. به اين ترتيب، زنان باردار ما مي‌آموزند كه چطور كودك سالم‌تري به‌دنيا بياورند و چگونه فرزند بهتري تربيت كنند. اين كلاس‌ها درحال‌حاضر در دو مركز راه‌اندازي شده است و زنان باردار طي 9 جلسه با تكنيك‌هاي غيردارويي كاهش درد آشنا مي‌شوند، ياد مي‌گيرند كه چگونه از خود و نوزادشان مراقبت كنند، چه بخورند، كدام حركات ورزشي را انجام دهند، و در مجموع چگونه دوران بارداري را به بهترين نحو به پايان ببرند. اگر بتوانيم در كشورمان اين كلاس‌ها را چنانكه بايد برگزار كنيم، به‌زودي شاهد كاهش آمارهاي زايمان به روش سزارين خواهيم بود. زايمان يك روند طبيعي است و ماما تربيت مي‌شود كه بر مراحل اين روند طبيعي نظارت كند. از زن باردار و كودك داخل شكمش مراقبت كند و بتواند مشكلات احتمالي را به‌موقع شناسايي كند. حدود 90 درصد از بارداري‌ها به سلامت به پايان مي‌رسند و تنها در 10 تا حداكثر 15 درصد موارد ممكن است خدمات تخصصي و زايمان به روش سزارين ضرورت پيدا كند. مادران بايد در اين كلاس‌ها بياموزند كه دخالت در زمان ختم بارداري عوارضي جدي براي مادر و نوزادش ايجاد خواهد كرد. اين باعث سرافكندگي است كه زنان كشور ما توانايي زايمان طبيعي را ندارند و بيش از 50 درصد زايمان‌ها با جراحي سزارين انجام مي‌شود. در كشورهاي پيشرفته، فقط كمتر از يك‌سوم بارداري‌ها به سزارين ختم مي‌شوند. بالاترين آمار سزارين زنان در امريكا 23 درصد، در انگلستان 22 درصد و در سوئد 14 درصد است. مسلماً اگر زنان ما بدانند كه سزارين يك جراحي باعارضه است، به هيچ قيمتي آن را نخواهند پذيرفت و ترجيح خواهند داد كه زايمان به روش طبيعي انجام شود. در زايمان به روش سزارين، مادر خون بيشتري از دست مي‌دهد، و احتمال عفونت و بروز مشكلات تنفسي و آسم در نوزاد بيشتر مي‌شود. مهم‌تر آنكه ارتباط عاطفي ميان مادر و كودك در زايمان به روش سزارين مختل مي‌شود. از طرف ديگر، مادراني كه به روش طبيعي زايمان مي‌كنند، پس از زايمان اندام بهتري خواهند داشت و برگشت شكم به حالت قبل از بارداري و جمع شدن رحم سريع‌تر اتفاق مي‌افتد. همچنين زنان با زايمان طبيعي شيردهي موفق‌تري خواهند داشت و درد كمتري را تجربه مي‌كنند. اگر ماما عوارض احتمالي سزارين را براي مادران تشريح كند و حق انتخاب به آنان بدهد، مسلماً هرگز سزارين را نخواهند پذيرفت. پيش‌بيني شده است كه در كلاس‌هاي آمادگي دوران بارداري، هر زن باردار با يك همراه زن (خواهر، مادر يا دوست) شركت كند. اين همراه خواهد توانست هنگام زايمان بر بالين زن باردار حاضر باشد. همچنين يك جلسه براي پدرها در نظر گرفته شده است تا مردان هم ياد بگيرند كه چگونه پدر موفقي باشند و به همسر خود در گذراندن اين دوران كمك كنند.» هم‌اكنون كلاس‌هاي آمادگي دوران بارداري در بيمارستان اكبرآبادي تهران برگزار مي‌شود و به‌زودي دوره‌هاي مقدماتي اين كلاس‌ها در بيمارستان‌هاي مهديه و طالقاني نيز شروع خواهد شد. مسئولان اميدوارند كه برگزاري اين كلاس‌ها تحول مثبتي در روند بارداري و زايمان در كشور ايجاد كند. از ديگر برنامه‌هاي وزارت بهداشت براي ترغيب زنان به زايمان طبيعي كه با همكاري ماماهاي كشور انجام مي‌شود و ماماها نقش پررنگي در آن دارند، ترويج روش‌هاي غيردارويي كاهش درد زايمان است. ماساژدرماني، زايمان در آب، استفاده از موسيقي يا صوت قرآن، آرام‌سازي عضلاني و رواني، آموزش تكنيك‌هاي تنفسي، آروماتوتراپي، طب فشاري و طب سوزني ازجملة اين روش‌ها هستند. به گفتة دكتر خداكرمي، در روايتي نقل شده است كه حضرت فاطمه (س) در زمان زايمان هميشه از بوي گل سرخ براي تسكين و تسهيل درد استفاده مي‌كردند.

ماما و پيشگيري از بيماري‌هاي زنان مراجعة ماهيانه به ماما براي معاينه از بيماري‌هاي شايع دستگاه تناسلي در زنان، و نيز عفونت‌ها و بسياري از سرطان‌ها (نظير سرطان دهانة رحم) پيشگيري مي‌كند. همچنين ماماها، با آموزش معاينة پستان به خود زن و نيز انجام دادن ماهيانة آن براي زنان، در غربالگري سرطان پستان در زنان نقش مؤثري دارند. زنان مي‌توانند با مراجعه به مراكز بهداشتي‌ـ‌درماني، بيمارستان‌ها يا مطب‌هاي خصوصي اين خدمات را دريافت كنند.

ماما و آموزش‌هاي پيش از ازدواج دختران و پسران پيش از ازدواج نياز به آگاهي و آموزش دارند. ماماها مي‌توانند آموزش‌هاي پيش از ازدواج را در اختيار دختران و پسران جوان قرار دهند و به آنها روش‌هاي صحيح تنظيم خانواده را بياموزند و زمان مناسب براي بارداري را آموزش دهند.

ماما و زنان يائسه ماماها در آموزش زنان يائسه هم نقش مهمي دارند، در تشريح اينكه با پايان دورة باروري چه تغييراتي در بدن زن اتفاق مي‌افتد. آنان همچنين روش‌هاي پيشگيري از پوكي استخوان و عوارض دوران يائسگي را به زنان سالمند مي‌آموزند.

مامايي در ايران سابقة رشتة مامايي در ايران به شكل آموزش عالي پس از اتمام دورة دبيرستان به 80 سال قبل بازمي‌گردد. اولين آموزشگاه مامايي به نام «مدرسة قابلگي» با 10 نفر شاگرد در سال 1298 در بيمارستان بانوان (زنان) سابق شهر تهران تأسيس شد. پس از 10 سال، در 1308، اولين آموزشگاه عالي مامايي به‌عنوان يكي از شعب مدرسة طب با اعطاي مدرك معادل ليسانس آغاز به‌كار كرد. در 1313 دانشگاه تهران تأسيس و سپس دانشكدة پزشكي آن افتتاح شد و بيمارستان زنان در 1319 ضميمة دانشكدة پزشكي شد. تا سال 1331، جمعاً 462 نفر از آموزشگاه عالي مامايي فارغ‌التحصيل شدند. از 1335 تا 1358، برنامة آموزشي آموزشگاه به برنامة يك‌ونيم سالة پرستاري و مامايي براي ليسانسيه‌هاي پرستاري تغيير يافت. اين مجموعه پس از سه سال تعطيلي، در 1362 با نام مدرسة عالي مامايي فعاليت خود را از سر گرفت و مجدداً به تربيت كاردان و كارشناس مامايي از پذيرفته‌شدگان ديپلمه پرداخت. در 1365، پس از انتقال آموزش گروه‌هاي پزشكي از آموزش عالي به وزارت بهداشت، دانشكده‌هاي پرستاري و مامايي تأسيس شد. با تأسيس دانشكده‌هاي پرستاري و مامايي دانشگاه علوم پزشكي تهران، رشتة مامايي نيز با تشكيل دو گروه آموزشي ـ «بارداري و زايمان ژنيكولوژي» و «بهداشت مادر و كودك» ـ فعاليت خود را آغاز كرد كه تا امروز ادامه دارد. هم‌اكنون گروه‌هاي مذكور در مقاطع كارشناسي و كارشناسي ارشد مامايي دانشجو مي‌پذيرند. اما بجز فعاليت‌هاي آموزشي، در بخش تشكل‌هاي صنفي مامايي، سابقة نخستين تشكل به شهريور 1323 برمي‌گردد كه عده‌اي از ماماهاي كشور «كانون مامايي» را پايه‌گذاري كردند. اين كانون در 1342 با «كانون همكاري ماماها» كه اعضاي آن را پرستار ـ ماماها تشكيل مي‌دادند يكي شد و انجمن جديدي به نام «انجمن ماماهاي ايران» تأسيس شد. در اواخر سال 1367، مشكلات صنفي ماماها زمينه را براي تشكيل «جمعيت مامايي ايران» فراهم كرد كه پس از دو سال فعاليت و پيگيري، در 1369 موفق به كسب پروانة فعاليت از وزارت كشور شد. جمعيت مامايي ايران از سال 1380 به عضويت كنفدراسيون بين‌المللي ماماها درآمده است. اما جمعيت مامايي ايران در شرايطي فعاليت دارد كه به گفتة رئيس كل سازمان نظام پزشكي، بيش از دوسوم جمعيت 47 هزار نفري ماماهاي كشور، به‌دليل عدم برنامه‌ريزي كلان در بخش سلامت جامعه و نبود كارشناسي دقيق، وضعيت اشتغال نامناسبي دارند. دكتر شهاب‌الدين صدر، رئيس سازمان نظام پزشكي كشور، در سخنراني خود به مناسبت روز جهاني ماما گفت: «متأسفانه مطالعات وزارت بهداشت در اين زمينه مربوط به سال‌هاي دهة 50 است. ما بارها تأكيد كرده‌ايم كه بايد به نسبت مؤلفه‌هاي جديد، شبكه‌هاي متناسب بهداشت و درمان طراحي شود. امروزه براساس استانداردهاي جهاني نبايد ماماي بيكار در كشورمان وجود داشته باشد.» وي كه تنها مسئول دولتي شركت‌كننده در همايش گراميداشت روز جهاني ماما بود افزود: «تمامي تصميم‌گيرندگان در حوزه‌هاي مديريتي بايد به حساسيت كار ماماها توجه داشته باشند. وزارت بهداشت بايد فكري به حال ماماها و قرار گرفتن آنها در سمت خود بكند. بخش درمان نياز به بازنگري دارد چرا كه با وجود تعداد كافي فارغ‌التحصيل ماما، هم‌اينك وظايف اين قشر به ‌واسطه‌ها سپرده مي‌شود. وقتي ماما وجود دارد، نبايد مسئوليت آنها را پزشكان يا بهورزان انجام دهند.» دكتر نوشين زنده‌زبان، عضو شوراي عالي مامايي نظام پزشكي كشور، كه در اين مراسم به‌عنوان نمايندة پيگيري‌كنندة مشكلات اين قشر سخنراني داشت، با تأكيد بر اينكه با وجود كم‌اعتنايي مسئولان در مواقعي كه بحث مشكلات ماماها پيش مي‌آيد، ديگر جايي براي تبريك روز ماما وجود ندارد، گفت: «ما دو سال پيش تأكيد كرديم كه روز جهاني ماما روزي است كه ما به خواسته‌هاي خود برسيم و جايگاه مامايي در سيستم بهداشت و درمان تبيين شود. سيل اعتراضات همكاران در سراسر كشور بيانگر وضعيت كنوني ماست. امسال متوليان وزارت بهداشت و درمان حتي حاضر به شركت در جشن ماما نشدند و ظاهراً اين وزارتخانه مسئوليتي در قبال گروه مامايي كشور ندارد. در غير اين صورت، به‌جاي ارسال پيام، شاهد حضور وزير بهداشت بوديم. هم‌اكنون دوسوم جمعيت ماماها بيكار و از خدمات شغلي خود محرومند. آيا در كشور ما كه بسياري از مردم از نظر اقتصادي در وضعيت مطلوبي نيستند، منطقي‌تر نيست كه ارائة خدمات پايه به زنان از ماماها شروع شود؟ خدماتي چون بهداشت باروري، مراقبت‌هاي دوران بلوغ، مشاوره قبل از ازدواج و زايمان. امروز كه دغدغة كاهش آمار سزارين و رسيدن به استانداردها را داريم، آيا اين مهم با ناديده گرفتن ماماها امكان‌پذير است؟» هم‌اكنون كمتر از يك درصد پرداختي سازمان‌هاي بيمه‌گر شامل خدمات مامايي مي‌شود. اين وضعيت ادامة فعاليت‌هاي مامايي را در بخش خصوصي با مشكلات جدي روبه‌رو كرده است. دكتر زنده‌زبان در بيست و چهارمين جلسة شوراي عالي نظام پزشكي در مورد مشكلات بيمة گروه مامايي گفت: «در پانزده سال اخير بارها نامه داده‌ايم و درخواست كرده‌ايم كه به مسئلة عقد قرارداد با ماماها رسيدگي شود. ولي رسيدگي فقط در حد قول بوده است. شوراي عالي بيمه با اين بهانه كه اين مسئله بار مالي براي سازمان‌هاي بيمه‌گر ايجاد مي‌كند، حاضر به عقد قرارداد با ماماها نشده است. اما مگر قرارداد ماماها، كه در حد يك ويزيت سرپايي است، چقدر مي‌تواند براي سازمان‌هاي بيمه‌گر بار مالي داشته باشد؟» دكتر خداكرمي نيز خواستار اقدام مسئولان براي كاهش مشكلات شغلي ماماها شد و گفت: «بارها گفته‌ام و باز هم مي‌گويم كه به استناد مطالعات انجمن علمي مامايي ايران، براي دستيابي همة مردم به خدمات سلامت، بايد نيروي مامايي كشور به حد استاندارد برسد. يعني همة 47 هزار ماما بايد جذب مراكز خصوصي يا دولتي مربوط بشوند. يادمان باشد كه صرفه‌جويي در استخدام نيروي انساني عين اسراف است. يعني كم كردن نيروي كار مامايي، در درازمدت، ضرري به‌مراتب سنگين‌تر براي كشور خواهد داشت. براي مثال، هزينة زايمان به روش سزارين براي خانواده‌ها 4 الي 5 برابر هزينة زايمان طبيعي است. اگر ماماهاي بيكار جذب سيستم بهداشت و درمان كشور شوند، مي‌توانند با آموزش‌هايي كه به خانواده‌ها مي‌دهند، اين هزينة اضافي را به سيستم برگردانند. اين كار را بقية كشورها، مثل استراليا و نيوزلند و سوئد، تجربه كرده‌اند.» * برطبق استانداردهاي جهاني، به ازاي هر 1000 تولد، به 30 تا 50 ماما نياز داريم. اگر تعداد مواليد كشور را حدود يك ميليون و دويست هزار نفر در سال محاسبه كنيم، هنوز با كمبود بيش از 12 هزار ماما در كشور روبه‌رو هستيم. بي‌شك بي‌توجهي مسئولان به مشكلات صنفي ماماها و در نتيجه بيكاري دوسوم فارغ‌التحصيلان اين رشته، با وجود كمبود ماما در كشور، آثار سوء جبران‌ناپذيري بر بخش بهداشت و درمان كشور و بخصوص سلامت زنان جامعه تحميل خواهد كرد.■

* Midwives Reach out to Women Wherever They Live.



[Movable Type]